Kiến thức phổ thông: Chủ quyền - Sovereignty

Chủ quyền, theo nghĩa quyền lực tối cao, có hai phương diện: ngoài nước và trong nước. Theo luật quốc tế, một quốc gia có chủ quyền là quốc gia được quốc tế công nhận là có quyền lực vô hạn bên trong biên giới của quốc gia đó. Tuy nhiên, chủ quyền quốc gia có thể được tương nhượng, ví dụ, do quốc gia đó là thành viên của tổ chức siêu quốc gia như Hiệp hội Âu châu. Các quốc gia có thể xung đột nếu các đối thủ đều khẳng định chủ quyền trên một lãnh thổ nào đó.

Trong nước, câu hỏi đặt ra là quyền lực tối cao nằm ở đâu. Trước đây, ở các nền quân chủ Âu châu, quyền lực tối cao nằm trong tay nhà vua, mặc dù thực tế thường xảy ra tranh chấp với Giáo hội La mã về quyền xét xử những vấn đề tôn giáo hay tâm linh. Ở Anh quốc, khi nền dân chủ nghị viện phát triển, đã nổi lên quan điểm cho rằng quyền lực tối cao hợp pháp nằm trong tay "ông hoàng (hay bà hoàng) Nghị viện", mặc dù trên thực tế quyền điều hành hàng ngày do chính phủ nắm giữ. Ở Hoa Kỳ, quyền tối cao trong nước được trao cho Hiến pháp.

-- Nguồn: Ian Crofton (2013) Tóm lược các tư tưởng lớn: 200 khái niệm làm thay đổi thế giới được diễn giải tức thì, Quercus.
-- Toàn bộ kiến thức phổ thông được tập hợp tại http://cstmind.blogspot.com/p/kien.html
-- Nguồn ảnh: http://sovereignty.net/wp-content/uploads/2013/03/cropped-iStock_000017452286XSmall.jpg

Kiến thức phổ thông: Không gian - Space

Không gian thường được định nghĩa là sự mở rộng vô hạn mà mọi đối tượng đều tọa lạc trong đó. Bên trong khuôn khổ của không gian, vị trí mọi đối tượng so với nhau có thể được xác định qua khoảng cách và hướng. Không gian, một trong các đại lượng cơ bản của khoa học, được đo bằng mét. Theo cơ học Newton, không gian có ba chiều tuyến tính và có tính tuyệt đối, tức tồn tại độc lập với mọi vật chất bên trong nó. Nhưng theo thuyết tương đối, không gian chỉ là một phần của thể liên tục không - thời gian, với thời gian là chiều thứ tư. Hơn nữa, thuyết tương đối còn cho rằng không - thời gian không có tính tuyệt đối - cả không gian và thời gian đều có thể bị biến dạng bởi các trường hấp dẫn quanh những vật thể lớn.

Thuyết Big Bang, được ủng hộ rộng rãi, cho rằng không - thời gian xuất hiện cách nay 13,7 tỉ năm, và từ đó đến nay nó đã liên tục mở rộng. Về lý thuyết, không gian được cho là vô hạn, nhưng liệu bản thân vũ trụ có vô hạn hay không thì vẫn là câu hỏi chưa được các nhà vũ trụ học giải đáp.

* Chú thích trên ảnh: Theo thuyết tương đối tổng quát, không - thời gian giống như một "tấm cao su" nhiều chiều, có thể bị biến dạng do sự xuất hiện của các vật thể lớn.

-- Nguồn: Ian Crofton (2013) Tóm lược các tư tưởng lớn: 200 khái niệm làm thay đổi thế giới được diễn giải tức thì, Quercus.
-- Toàn bộ kiến thức phổ thông được tập hợp tại http://cstmind.blogspot.com/p/kien.html
-- Nguồn ảnh: http://www.pitt.edu/~jdnorton/teaching/HPS_0410/chapters/general_relativity_massive/rubber_sheet_2.jpg

Kiến thức phổ thông: Lập luận về hiện hữu của Thượng đế

Qua hàng thế kỷ, nhiều lập luận đã được đưa ra nhằm ủng hộ sự hiện hữu của Thượng đế. Các lập luận truyền thống tiêu biểu nhất được phác thảo dưới đây.

1. Lập luận mang tính vũ trụ. Mọi vật đều có nguyên nhân, và Thượng đế hiện hữu là nguyên nhân đầu tiên. Lập luận này có thể bị phê phán trên cơ sở là thuyết nhân quả chỉ liên kết các hiện tượng có thể quan sát được.

2. Lập luận từ thiết kế. Vũ trụ phức tạp đến nỗi nó ắt phải được tạo dựng bởi một nhà thiết kế toàn trí toàn năng. Lập luận này giả định trước rằng mọi vật đều có mục đích.

3, Lập luận mang tính bản thể học. Nếu Thượng đế là "điều mà chẳng có điều gì vĩ đại hơn có thể nhận thức được" thì ngài ắt phải hiện hữu. Lập luận này có tính xoay vòng.

4. Lập luận mang tính đạo đức. Đạo đức hiện hữu nhưng sẽ bất khả nếu không có một Thượng đế công minh đảm bảo rằng đức hạnh này sẽ được tưởng thưởng.

-- Nguồn: Ian Crofton (2013) Tóm lược các tư tưởng lớn: 200 khái niệm làm thay đổi thế giới được diễn giải tức thì, Quercus.
-- Toàn bộ kiến thức phổ thông được tập hợp tại http://cstmind.blogspot.com/p/kien.html
-- Nguồn ảnh: http://www.nature.com/nature/journal/v468/n7323/images/468517a-f1.2.jpg

Kiến thức phổ thông: Hang động Plato - Plato's Cave

Trong tác phẩm Cộng hòa, Plato kể một chuyện ngụ ngôn trong đó nhân loại tựa những tù nhân bị xích trong một hang động. Mọi thứ họ có thể thấy là bức tường trước mặt, và vì vậy kinh nghiệm duy nhất của họ về các đối tượng là hình bóng in lên tường nhờ một đám lửa. Theo Plato, điều này tương tự với sự ngu dốt của ta về thực tại tối hậu, vốn bao gồm các Dạng thức lý tưởng và bất khả thay đổi.

Như vậy một chiếc bàn chỉ là bản sao hay hình bóng không toàn thiện của chiếc bàn lý tưởng; một con ngựa chỉ là biểu hiện của ngựa nguyên bản. Vì từng con ngựa đơn lẻ đều khác nhau ở một số phương diện nào đó, chẳng con nào miêu tả được con ngựa chân lý. Các đối tượng trong thế giới ta đang trải nghiệm đều thay đổi không ngừng: chiếc bàn từng là cây cối; ngựa sinh ra, lớn lên, rồi chết đi. Kiến thức chân lý chỉ có thể đạt được trong thế giới bất khả quan sát của các Dạng thức; mọi cái gọi là tri thức mà ta tiếp nhận trong thế giới của các giác quan thật ra chẳng qua là dư luận và niềm tin.

-- Nguồn: Ian Crofton (2013) Tóm lược các tư tưởng lớn: 200 khái niệm làm thay đổi thế giới được diễn giải tức thì, Quercus.
-- Toàn bộ kiến thức phổ thông được tập hợp tại http://cstmind.blogspot.com/p/kien.html
-- Nguồn ảnh: https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEj3J9lpNVHJvnDq0vmIenGJAKh8eQrfqfDt4IB05B4PeGhORKyKAzJMMOb3mOu6oeI3x3sGta3tnL-Qt1s7_FWpsIY6irw9LIkEgQ8ftgQKnl42AfUeaAU0OWo1-AjMiI1Tdl5pJIy4UeA/s1600/plato-cave.jpg

Kiến thức phổ thông: Hình tượng - Imagery

Một trong những thành phần chính của văn học, cũng như nghệ thuật thị giác, là hình tượng. Trong nghệ thuật thị giác, hình tượng là phác họa các sự vật, còn trong văn học nhà văn dùng từ ngữ để gợi lên hình ảnh trong tâm, hay gợi lên những kinh nghiệm giác quan khác, như âm thanh và mùi vị. Hình tượng đó có thể được khai thác để gợi lên một quang cảnh; có thể tạo ra một quan điểm mới về một điều quen thuộc; hay có thể chỉ ra hoặc bổ sung nghĩa bóng, đó là lối ám dụ và biểu tượng.

Trong văn học, hai công cụ tu từ cơ bản nhất liên quan đến hình tượng là so sánh và ẩn dụ. So sánh là khi cái này so với cái kia - chẳng hạn, "Tình tôi tựa hồng thắm". Ẩn dụ là khi cái này được nói là cái kia - chẳng hạn, "Đi đi, hồng yêu dấu!" Cả hai đều có tác dụng tương tự trong việc kết hợp điều này với điều kia, nhờ đó nêu bật, làm mới hay phức tạp hóa nhận thức của ta về điều đó. Một số hình ảnh có thể trở thành qui ước văn học. Ví dụ, trong sử thi Homer, biển cả luôn là "rượu vang đen" và bình minh luôn là "ngón tay hồng", trong khi đó thi ca Anglo-Saxon thì biển thường là "lối cá voi" và sông là "lối thiên nga". Văn học hội họa thời Trung cổ cũng như Phục hưng thì đầy hình ảnh chuẩn mực dễ hiểu, dù có tôn giáo hay không. Chẳng hạn, Thánh Thần được phác họa bằng hình bồ câu trắng và bồ nông tượng trưng cho đức hy sinh tận tụy của cha mẹ (người ta tin rằng bồ nông rỉa ngực lấy máu nuôi con thơ), còn diều hâu thì miêu tả quyền lực đế vương.

Nghệ sĩ thường thích đùa giỡn với hình tượng qui ước, họ thích lật đổ lối mòn từ các qui ước nghệ thuật. Khi Shakespear mở đầu bài thơ Sonnet 18 bằng câu hỏi "Anh có nên ví em với ngày mùa hạ?" ta ngạc nhiên hiểu rằng người yêu chẳng giống ngày hạ, mà thật ra còn xinh đẹp hơn. Và khi ông mở đầu bài thơ Sonnet 130 bằng "Đôi mắt người yêu tôi không giống mặt trời", ta biết rằng sáo ngữ xưa chuẩn bị được làm mới, nếu không phải bị phủ nhận hoàn toàn.

SONNET 18
William Shakespear - Dịch giả: Vũ Hoàng Linh

Anh có nên ví em với ngày mùa hạ?
Em đáng yêu hơn và rất đỗi dịu êm
Gió mạnh tháng Năm chao đảo những nụ hoa
Mùa hạ ngắn không đủ cho hò hẹn

Mắt thiên đường đôi khi quá nóng bỏng
Ánh vàng óng nhiều lúc phải phai mờ
Những huy hoàng có thể không đượm thắm
Bởi thiên nhiên thay đổi vẫn tình cờ.

Duy mùa hạ vĩnh cửu của em còn mãi
Và sắc đẹp của em sẽ ở lại, chẳng tàn phai
Cả cái Chết cũng không kéo em đi mãi
Trong bài thơ vĩnh cửu, em sẽ mãi rạng ngời

Chừng nào người còn thở và mắt có thể trông
Còn bài thơ này và còn của em cuộc sống.


SONNET 18
William Shakespear - Dịch giả: Vũ Hoàng Linh

Đôi mắt người yêu tôi không giống mặt trời
San hô đỏ hơn sắc của đôi môi
Tuyết rất trắng sao ngực nàng nâu xám
Tóc của nàng chẳng lượn sóng xa xôi

Tôi đã thấy những hồng nhung, hồng bạch
Nhưng trên má nàng tôi không thấy những bông hồng
Tôi từng vui sướng khi hít những mùi thơm
Quyến rũ hơn hơi thở nàng nồng ấm

Tôi muốn nghe nàng nói, nhưng tôi vẫn thấy
Có tiếng nhạc thánh thót du dương hơn
Tôi chưa thấy nữ thần dạo bước trên mây
Nhưng người yêu tôi, nàng dẫm trên mặt đất

Nhưng dẫu thế, người yêu tôi quý giá
Hơn tất cả những cô nàng được sáo rỗng ngợi ca.

-- Nguồn: Ian Crofton (2013) Tóm lược các tư tưởng lớn: 200 khái niệm làm thay đổi thế giới được diễn giải tức thì, Quercus.
-- Toàn bộ kiến thức phổ thông được tập hợp tại http://cstmind.blogspot.com/p/kien.html
-- Nguồn ảnh: http://jaunethskinner.net/wp-content/uploads/2012/07/pelicana-4.jpg

Kiến thức phổ thông: Tri giác và cảm giác - Perception and Sensation

Ta thường phân biệt giữa cảm giác và tri giác. Cảm giác là quá trình qua đó các giác quan của ta - như nhìn, nghe, sờ, ngửi, và nếm - ghi nhận các dữ kiện nhập từ thế giới bên ngoài rồi gửi chúng về não. Tri giác là cách ta nhận thức hay trải nghiệm các dữ kiện nhập do cảm giác cung cấp và cần một mức độ diễn giải nhất định, thường dựa trên các kinh nghiệm trước đó và bản đồ tâm (mental map), nhờ đó giúp ta hiểu được thế giới.

Để minh họa sự khác biệt giữa cảm giác và tri giác, hãy lấy ví dụ về bé sơ sinh. Đôi mắt bé ghi nhận dữ kiện như người lớn, tức cùng cảm giác, nhưng do không hiểu được điều đang thấy, tri giác của bé hoàn toàn khác biệt. Nhờ kinh nghiệm, tri giác giúp ta tiên đoán - chẳng hạn, để đinh ninh rằng toàn bộ đối tượng đang hiện diện, ta chỉ cần thấy được một phần của đối tượng đó. Khả năng này có thể khiến ta sai lầm, chẳng hạn trường hợp ảo giác.

* Ghi chú trên ảnh: Hầu hết mọi người đều nhận thức hình vẽ đơn giản này là một cô gái trẻ đẹp hay một cụ già xấu xí. Dù cho hình nào được nhận thức trước, nó lập tức bị thay thế bởi cái kia.

-- Nguồn: Ian Crofton (2013) Tóm lược các tư tưởng lớn: 200 khái niệm làm thay đổi thế giới được diễn giải tức thì, Quercus.
-- Toàn bộ kiến thức phổ thông được tập hợp tại http://cstmind.blogspot.com/p/kien.html
-- Nguồn ảnh: http://www.ilchi.com/wp-content/uploads/2010/11/dames.gif

Kiến thức phổ thông: Tương đối luận - Relativism

Tương đối luận có tầm quan trọng đặc biệt trong nhân chủng học. Nhân chủng học thường phân biệt tương đối luận văn hóa, luân lý, nhận thức, và phương pháp. Tương đối luận văn hóa - tư tưởng cho rằng chẳng có văn hóa nào "siêu việt" hơn văn hóa nào - bắt nguồn từ thời Khai sáng nhưng chỉ được thiết lập thành một nguyên lý của nhân chủng học vào đầu thế kỷ hai mươi, với mục đích thay thế cách tiếp cận vị chủng (chú trọng đến chủng tộc) bằng một cách tiếp cận khách quan mới mẻ.

Tương đối luận văn hóa đã khiến một số nhà nhân chủng học thừa nhận tương đối luận luân lý trong đó chẳng hạn bác bỏ các nhân quyền phổ quát. Một số người khác đề ra tương đối luận nhận thức, chủ trương cho rằng các văn hóa khác nhau tồn tại trong những phạm vi tư duy và tri thức khác nhau, vì vậy rất khó hay hoàn toàn không thể giao nhau. Ngày nay tương đối luận luân lý và nhận thức đều bị đa số bác bỏ, nhưng các nhà nhân chủng học vẫn theo đuổi tương đối luận phương pháp, qua đó họ tạm gác lại những định kiến về văn hóa và luân lý của chính mình để cố gắng hiểu thấu niềm tin và hành vi của người khác.

* Ghi chú trên ảnh: Phong tục uốn nắn cơ thể quá mức như được thấy trong bộ tộc Kayan Lahwi ở Myanmar là một ví dụ điển hình về hiện tượng văn hóa dường như xa lạ với các chuẩn mực của phương Tây.

-- Nguồn: Ian Crofton (2013) Tóm lược các tư tưởng lớn: 200 khái niệm làm thay đổi thế giới được diễn giải tức thì, Quercus.
-- Toàn bộ kiến thức phổ thông được tập hợp tại http://cstmind.blogspot.com/p/kien.html
-- Nguồn ảnh: http://farm5.staticflickr.com/4117/4788712202_ce5791f761.jpg